R.A.P.P.E.L.

"Ze zullen haar niet hebben, De schone ziel van 't kind, Ondanks de helse listen, Van 't geusche schrikbewind"

R.A.P.P.E.L. — 2011-12-07T14:22:57Z

Het debat over het “levensbeschouwelijk onderricht” is geopend. In deze bescheiden bijdrage wordt een poging ondernomen om wat stof tot discussie aan te reiken. De vragen: zijn de Schoolpactafspraken kinderen van hun tijd en daardoor “gedateerd” te heten? De sociologische werkelijkheid anno 2011 is immers niet langer deze van 1958/1959. Moeten we het onderricht in de godsdiensten en in de niet - confessionele zedenleer afschaffen? Is het niet tijd om één vak, door iedereen te volgen, ter vervanging van alle “ismen” te introduceren?

Er zijn herderlijke geschriften die bijblijven. Dit is zeker het geval voor de vastenbrief van de bisschoppen in 1879. De kreet « Des écoles sans Dieu et de maîtres sans foi, délivrez - nous, Seigneur”, waarvan in de titel een variante - afkomstig uit een strijdlied - te vinden is, weerspiegelt de “gemoedsgesteldheid” eind 19de eeuw. Wat later de geschiedenis zal ingaan als de “Eerste schoolstrijd” zou het politieke klimaat nog jaren bepalen en - in gewijzigde vorm - midden vorige eeuw opnieuw opduiken.

De oorzaak van dit alles: een in de ogen van de katholieken vermetel initiatief van Frère - Orban die in 1879 een wijziging doorvoerde in de organisatie van het onderwijs (ook gekend als de Wet - Van Humbeeck). Hiermede werd de “Eerste organieke wet” (1842 - de Wet - Nothomb verplichtte elke gemeente om een eigen lagere school op te richten; aan die verplichting kon ook worden tegemoet gekomen door een vrije – steevast katholieke - school “aan te nemen”) aangepast.

De Hollandse periode zinderde in klerikale kringen nog na. Men herinnerde zich nog zeer goed de houding van de Bataafse republiek ten opzichte van de kerk en ook de interventies van Willem I - die een sterk gecentraliseerd onderwijsstelsel ontwikkelde en drastische ingrepen niet schuwde - zinderden nog na. Wilde Willem I bijvoorbeeld niet komen tot een “Staatsgeloof” voor het gehele Nederlandse Koninkrijk, dus niet enkel in de zuidelijke landsdelen, maar ook in het overwegend katholieke noorden.

Maar de tijden waren veranderd. Aan het Unionisme (de “vrees” voor Willem I werkte blijkbaar als lijm) dat voornamelijk de periode tussen 1831 en 1846 kenmerkte, was langzamerhand een eind gekomen. De geesten waren geëvolueerd. Katholieken en liberalen groeiende uit elkaar. Aan deze koerswijziging lag niet enkel de verwatering van de noodzaak tot compromis. Er was ook sprake van nieuwe generaties politici. Zo was er de restauratiebeweging aan katholieke zijde (de ultramontaanse vleugel wilde de invloed van de kerk op de samenleving vergroten; zie ook de encycliek Quanta Cura uit 1864 waarin de paus de secularisering en vrijheid van meningsuiting op de korrel nam). Binnen de liberale familie was eveneens een nieuwe generatie actief. Men positioneerde zich uitdrukkelijk als verdediger van de “vrije gedachte”. De strijd tegen de kerkelijke bevoogding was opnieuw aan de orde.

De “eerste schoolstrijd”

Deze onderwijsmaatregelen moeten inderdaad “revolutionair” geweest zijn. Zo moest elke gemeente minstens één officiële school inrichten, gedaan ook met het onderhouden van de vrije school en er werden heuse diplomavoorwaarden opgelegd. De wet Van Humbeek haalde godsdienstlessen uit het verplichte programma in de gemeentescholen en introduceerde een les “niet-confessionele” (maar de facto “algemeen christelijke”) zedenleer (niet echt een vervanging dus). Het minst verteerbaar was wellicht het feit het godsdienstonderricht dan maar buiten de lesuren moest worden gegeven. Artikel 4 van de Wet was duidelijk: “Het godsdienstig onderwijs wordt overgelaten aan de zorg der huisgezinnen en der bedienaars van de verschillende erediensten. In de school zal een lokaal ter beschikking gesteld worden van de bedienaars der erediensten, om er, 't zij voor, 't zij na de schooluren, het godsdienstig onderwijs te geven aan de kinderen van hun belijdenis, die de school bezoeken.”

In 1881 werd de “Wet op het middelbaar onderwijs” operationeel. Deze wet gaf de overheid de kans middelbare scholen op te richten waar zij wilde. Hierbij schuwde men de concurrentie met de katholieke scholen niet. Vooral het plan om over te gaan tot de oprichting van minstens 19 Koninklijke Athenea en minstens 100 Rijksmiddelbare Scholen voor jongens en 50 voor meisjes was onverteerbaar gebleken.

De liberalen wilden ook het curriculum beïnvloeden met nadruk op de “ratio”. Leerboeken werden herwerkt. Gedaan met het zoeken naar het “bovennatuurlijke”. Filosofie en de wetenschap verwierpen de metafysica. God was dood. De strijd was echter verre van gestreden.

Vergeten wordt echter dat ook andere elementen aan de basis lagen van het verzet tegen deze liberale hervormingsplannen. Zo was er bijvoorbeeld overduidelijk de vrees dat Frère - Orban door de oprichting van de “ Caisse de Crédit Foncier” (een kredietinstelling voor landbouwers) de boeren (een klassiek wingewest voor de clerus) zou onttrekken aan bepaalde invloedsferen. Er was ook discussie over de begraafplaatsen en de het “tijdelijke van de erediensten”. Ook de Wet De Vigne - Coremans uit 1883 die stelde dat in de rijksscholen de moedertaal in het Nederlands mag worden onderwezen en dat men daarboven op nog eens twee vakken in het Nederlands mocht doceren moet bepaalde francofiele kringen zwaar op de maag hebben gelegen.

De katholieke familie en het katholieke onderwijs zouden zich echter, na de politieke nederlaag van de liberale familie in 1884, zij het niet zonder problemen (zie de regering Malou -Jacobs - Woeste en de tussenkomst van Koning Leopold II) opnieuw prima weten te positioneren. De katholieken verschansten zich in hun onderwijsnet en in hun katholieke zuil. Deze strijd zorgde voor een eenheid binnen het katholieke kamp. Een blok dat decennia lang de politieke scene zou kleuren.

De “tweede schoolstrijd”

Medio vorige eeuw verhitten de gemoederen andermaal. Was er tussen 1918 en 1950 sprake van een relatieve vrede, dan zou begin de vijftiger jaren alles in een stroomversnelling komen.

Van 1950 tot 1959 zou een “Tweede schoolstrijd” het politieke landschap kleuren. Vooral het optreden van Pierre Harmel, toenmalig (Parti Social Chrétien) minister van Openbaar Onderwijs, werd binnen liberale en socialistische kringen niet gesmaakt (er werd gesproken over buitensporige financiële tegemoetkomingen aan het katholieke onderwijs). De Wet van 1951 (met onder andere toebedeling van financiële middelen, voorschriften m.b.t. de bezoldiging, vrijstelling van diplomavoorwaarden…), aangenomen door de katholieke regering en de oprichting van de zogeheten “gemengde commissies” (met afgevaardigden van het officiële en van het vrij onderwijs) die zich zouden inlaten met de rijksscholen zette kwaad bloed. In 1952 werd aan voormelde wet nog geschaafd (de clerus kreeg riante vrijstellingsmogelijkheden op het gebied van diplomavereisten).

Een politieke machtswissel, nml. de vorming van een socialistisch - liberale regering en in het bijzonder de aanstelling tot Minister van Openbaar Onderwijs van de socialist Leo Collard gooide echter roet in het katholieke eten. Voor de katholieke zuil zou de “Wet Collard” (die o.a. op ingrijpende wijze de betoelaging herberekende en vooral kwaliteitseisen stelde betreffende het met overheidsgeld te betalen onderwijzend personeel) de aanleiding zijn tot verhitte discussies in het Parlement. Discussies die ook op straat verder werden gezet en er soms ook werden uitgevochten. Bekend zijn de vele kolommen in de krant “De Standaard” gericht tegen Collard. Deze krant had het niet enkel over het bedreigde voortbestaan van het katholiek onderwijs, maar had het ook over de aanvallen op de vrijheid van meningsuiting en op de democratie tout court. Men sloot - in deze strijd - de rangen rond de C.V.P. Er mag ook worden gewezen op de invloed van bepaalde drukkingsgroepen zoals het “Comité voor Vrijheid en Democratie, opgericht eind 1954. Dit Comité volgde de regering Van Acker en meer bepaald het beleid van de (socialistische) onderwijsminister Leo Collard van zeer dichtbij.

Net zoals eind 19de eeuw, zou een christendemocratische verkiezingszege een eind maken aan de hervormingspogingen. Pikant detail: er was eigenlijk geen echte absolute meerderheid. Deze was er in de Senaat, maar niet in de Kamer. Gaston Eyskens werd geconfronteerd met een pijnlijke realiteit: er moest water in de wijn worden gedaan.

De “gewapende vrede” - Schoolpact en de Schoolpactwet - godsdienst en zedenleer

Het Schoolpact (een compromis tussen de belangrijkste politieke families) van 20 november 1958 legde het principe van de vrije schoolkeuze - binnen een redelijke afstand van thuis! - voor ouders, naargelang hun religieuze en filosofische overtuiging, vast. In wezen was dit pact een delicate evenwichtsoefening tussen het recht van de Staat om scholen op te richten en de verplichting tot het betoelagen met publieke gelden van het vrij onderwijs. De Staat keek echter niet langer toe maar kon, als inrichter van neutraal onderwijs, optreden om de vrije schoolkeuze te garanderen (kon voordien ook, maar niet in het lager en slechts kortelings in het technisch en beroeps). De Wet regelde essentiële zaken: het bestaansrecht van officiële en vrije scholen, de keuzevrijheid van ouders voor een officiële of een vrije school, financiering van het vrij onderwijs en het feit dat leerlingen in het officieel onderwijs moeten kunnen kiezen uit godsdiensten en een vak niet-confessionele zedenleer.

De prijs die de katholieken en de kerk eisten voor de “pluralistische” toegevingen was echter hoog. En … niet alles was uitgewerkt. De groeiende schoolpopulatie baarde zorgen. Wie zou deze binnenhalen. Hoe deze onderdak verschaffen. Zo zou er de volgende jaren ook nog worden geschaafd aan allerhande detailaangelegenheden. De positie - in het katholiek onderwijs - van de vrouwelijke lekenleerkrachten versus de leerkrachten afkomstig uit zustercongregaties is an sich al een onderzoek waard. Ongehuwden (wie huwde kon zijn leraarsambt vaarwel zeggen) en kloosterlingen kregen de voorkeur.

Met de schoolpactwetgeving van 1959 werd ook met betrekking tot het levensbeschouwelijk onderricht eindelijk een consensus bereikt. De weg was moeizaam en vol hindernissen geweest. In 1924 had de liberale minister Nolf een reglement voor athenea en Rijksmiddelbare scholen uitgevaardigd dat in het openbaar middelbaar onderwijs het levensbeschouwelijk pluralisme zou “activeren”. In 1927 kwam de cursus er ook in het normaalonderwijs. Het zou nog duren, dixit J. Tyssens, tot 1948 (Wet Buset - De Schrijver) vooraleer er een echte keuze kon worden gemaakt tussen de vakken zedenleer en godsdienst (te verstaan: beide staan op voet van gelijkheid). Na de mogelijkheid om in het lager onderwijs zedenleer te volgen had men dan wel een cursus mogelijk gemaakt in het middelbaar onderwijs, maar dit was eerder een “alternatief” voor leerlingen die konden genieten van een “vrijstelling”. Zoals hiervoor gesteld liggen schoolpact en schoolpactwet mede aan de basis voor de regelgeving van het godsdienstonderricht en het onderricht in de (niet – confessionele) zedenleer in het onderwijs. Meer bepaald de artikelen 8 tot en met 11 regelen het godsdienstonderricht en het onderricht in de zedenleer in de officiële scholen. Het zou ons te ver leiden een terreinverkennend onderzoek door te voeren naar de “vertaling” van deze bepalingen in Decreten. Belangrijk om te vermelden is dat in 1988 deze schoolpactafspraken in de Grondwet worden opgenomen. De in 1988 constitutionele toewijzing van het levensbeschouwelijk onderwijs aan de Gemeenschappen heeft echter niet kunnen beletten dat er toch nog diverse pistes zijn ontwikkeld.

Eveneens interessant is het vast te stellen dat er initieel slechts sprake is van enkele religies (katholieke, protestantse of israëlitische godsdienst, de lijst wordt later aangevuld) en dat er geen eigenlijke “dispensatie” te vinden is in het artikel 8. Wat met ouders die zich niet kunnen terugvinden in het keuzepakket? Werd zedenleer ook dan nog gezien als het “restvak”, het “neutrale” vak? De link tussen de invulling van de cursus zedenleer en het vrijzinnig – humanistisch gedachtegoed is echter moeilijk te ontkennen (zie de Oudervereniging voor de moraal en het Humanistisch verbond). De cursus werd gezien als een opleiding “in sociologische, psychologische en historische wortelende leidraad der menselijke handelingen”. Het diende echter een opleiding te zijn die “geen beroep doet op verklaringen van godsdienstige aard” maar, zo werd ook gesteld, dat deze lessen “geen verdediging is van een specifieke wijsgerige leer (inhouden)”. Devuyst wijst er op dat wel aanvaard werd dat: “Wanneer de omstandigheden hem daartoe nopen de leraar op bedachtzame wijze getuigenis moet kunnen afleggen van zijn persoonlijke morele overtuiging en de grondslagen ervan”.

On retrouve là l'inspiration de Montesquieu pour lequel le régime républicain suppose la vertu des citoyens, vertu qui se décline d'abord comme la capacité d'exercer librement son jugement

Begin mei 2011 werd ook in het Geuzenhuis te Gent een interessant debat gevoerd over de positie van de vakken godsdienst en zedenleer. Toen waren Sonja Eggerickx (voorzitter van de Unie der Vrijzinnige Verenigingen en inspectrice voor het vak niet-confessionele zedenleer) en Patrick Loobuyck (Universiteit Antwerpen en Universiteit Gent) present. Van Loobuyck is geweten dat hij voorstander is van de invoering van een eenheidsvak “Levensbeschouwing en Filosofie”. Dit door iedereen te volgen vak komt dan in de plaats van de bestaande vakken godsdienst en zedenleer.

Loobuyck argumenteert - m.i. terecht - dat het bestaande aanbod - grotendeels terug te brengen is tot het schoolpact dat 50 jaar oud is, dat dit zeker vatbaar is voor verder onderzoek en benadrukt hierbij dat de huidige levensbeschouwelijke “diversiteit” toegenomen is. Pedagogisch – didactische problemen en (huidige en te verwachten) kostprijs (artikel 24 van de Grondwet is niet gratis: we denken aan de opleiding van de leerkrachten, de benodigde lokalen…) van het gehele gebeuren ( wie klopt er nog aan de deur,) zijn inderdaad niet te verwaarlozen elementen. Loobuyck wijst ook op andere, momenteel minder zichtbare, sluimerende, problemen. Zo is er de verdeeldheid binnen een aantal levensbeschouwelijke instanties: katholieken en dito katholieke fundi's, er zijn de problemen binnen de Moslimexecutieve, er is de aanwezigheid van Grieks - orthodoxen naast de Syrisch - orthodoxen, er zijn de strekkingen binnen het protestantisme (met naast de klassieke evangelische strekking een vrijzinnige strekking) en wat indien soennieten en sjiieten (momenteel onder de noemer islam) of de getuigen van Jehova elk hun eigen cursus opeisen? Wie durft de kostprijs per leerling van dit levensbeschouwelijke onderricht te bepalen?

Alternatieve denkpistes mogen echter niet steeds op evenveel enthousiasme rekenen. Zo hoort men vaak het argument, dat een dergelijk eenheidsvak, de bestaande afspraken ernstig in het gedrang zou brengen en de levensbeschouwelijke eigenheid zou aantasten. Het zwaarwichtigste argument is dat een dergelijke aanpak, de facto zou indruisen tegen internationale basisverdragen, tegen de Schoolpactwet (artikelen 8 - 11) en tegen de Grondwet (artikel 24 Grondwet). Tijdens de vele debatten wordt o.m. geschermd met historisch gegroeide gewoonten, met verworvenheden en met grondwettelijke bezwaren. Er is een strekking die volhouden wil dat er steeds een probleem blijft bestaan met het artikel 8 van de Schoolpactwet. Of beiden (Grondwet en Schoolpactwet) onvermijdelijk samen moeten worden gelezen is echter onduidelijk.

Enige nuancering is dus aangewezen. Een door iedereen te volgen vak “Levensbeschouwingen en Filosofie” (over het curriculum spreken we ons niet uit) is niet onmiddellijk in strijd met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (hierna: UVRM), noch met de in de Belgische Grondwet gegarandeerde godsdienstvrijheid. Een hard argument kan trouwens worden gevonden in de UVRM en meer bepaald in artikel 26. Jongeren moeten toegang krijgen tot “alle” informatie en het opvoedingsproject moet onder meer resulteren in de vaardigheid om deze informatie op kritische wijze te beoordelen. Hoe kan dit wanneer je ondergedompeld wordt in één bad? En impliceert vrijheid van godsdienst, van levensbeschouwing, immers niet ook de vrijheid om er uit te stappen. Vergeten wordt dat de mogelijkheid om “vrijstelling” te krijgen in feite het levensbeschouwelijke onderwijs “optioneel” maakt.

Stand van zaken anno 2011

Elk jaar kan men op de site van het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming onder meer kennis nemen van de voorpublicatie van het recentste statistische jaarboek van het Vlaams onderwijs. Vertrekkende van deze ter beschikking gestelde gegevens werden eigen tabellen gecreëerd die een algemeen overzicht van de deelname aan de lessen godsdienst - zedenleer - vrijstellingen - cultuur proberen te geven. Neemt men de gegevens (periode 2002/2003 tot en met 2010/2011) voor geheel Vlaanderen per schoolbevolking door, met bijzondere aandacht voor de keuze voor katholieke godsdienst, islamitische godsdienst en zedenlaar, dan merkt men (zonder te diepgaand in detail te treden) voor de katholieke godsdienst een lichte daling (van 731.470 naar 698.874), voor de islamitische godsdienst een behoorlijke stijging (van 23.539 naar 41.645), en voor zedenleer een zeer beperkte stijging (97.465 naar 98.724). De totale in aanmerking genomen populatie daalde in die periode lichtjes (van 866.289 naar 853.716). Neemt men de gegevens (periode 2002/2003 tot en met 2010/2011) voor de provincie Vlaams – Brabant door dan stelt men een lichte stijging vast voor wat betreft het aandeel katholieke godsdienst (van 101.684 naar 102.485; stijging vnl. voor het gewoon secundair privaatrechtelijk onderwijs). Voor de islamitische godsdienst is er een behoorlijke stijging vast te stellen (van 1.411 naar 3900; met een sterke groei in het lager onderwijs en het secundair onderwijs). De cursus zedenleer kent eveneens een toename (van 15.335 naar 17.662). Neemt men de gegevens (periode 2002/2003 tot en met 2010/2011) voor de stad Vilvoorde dan ontstaat volgend beeld (tabel ontbreekt).

Hoewel dit een open deur intrappen is, moet bij de gegevensinterpretatie toch nog eens worden herinnerd aan het feit, dat wat effectief aangeboden / gegeven / gevolgd wordt, afhangt van het soort school. Zo zal een katholieke school uiteraard katholieke godsdienst aanbieden. Andere scholen bieden tot het einde van de leerplicht de keuze aan tussen onderricht in één van de erkende godsdiensten en de niet-confessionele zedenleer. De momenteel erkende godsdiensten zijn: de katholieke, de orthodoxe, de protestantse, de anglicaanse, de joodse alsook de islamitische godsdienst. Leerlingen die op basis van hun religieuze of morele overtuiging bezwaren hebben tegen het volgen van één van de aangeboden cursussen godsdienst of niet-confessionele zedenleer krijgen - indien van toepassing – op eenvoudige vraag een “vrijstelling”.

Op dit moment volgt een grote meerderheid van de leerlingen secundair onderwijs de rooms-katholieke godsdienst. Dit is rekening houdende met de ontzuiling, het tanende kerkbezoek en de secularisering een zeer belangrijk aandeel. De verklaring is eenvoudig: het katholiek onderwijs bezet de onderwijsmarkt. Een ruime meerderheid van de leerlingen volgt dus de facto rooms – katholieke godsdienst, omdat ze school lopen in het katholieke net waar dit een verplicht vak is. Ongetwijfeld zitten er in dit pakket ook andersdenkenden. Of de schoolkeuze en de keuze voor godsdienst of niet-confessionele zedenleer levensbeschouwelijk is bepaald, is een delicate vraag en of de leerlingen allen een levenbeschouwelijke affiniteit hebben, is een nog interessantere vraag. Dit is een bedenking die geldig is voor alle netten en voor alle keuzes. Levensbeschouwingen zijn er voor velen immers nog enkel in het kader van het rondje “overgangsrituelen”. Opvallend is trouwens het feit dat bepaalde steden en gemeenten er niet langer voor terugdeinzen om hun seculiere onderwijstraditie op te geven.

Bij het lezen van de gegevensreeksen moet ook rekening worden gehouden met het specifieke van elke provincie, elke stad/gemeente en elke onderwijsinstelling. De gegevens zouden dus moeten worden aangevuld met bijkomende situerende informatie. Dit gebeurt hier niet.

Er kan alvast worden opgemerkt dat er duidelijke verschillen zijn tussen de provincies en tussen de steden/gemeenten/onderwijsnetten. Focust men bijvoorbeeld op het Antwerpse onderwijs dan kan worden vastgesteld dat in Antwerpen momenteel bijna de helft van de leerlingen in het Antwerps stedelijk basisonderwijs islamitische godsdienst volgt. Het Gemeenschapsonderwijs ervaart hetzelfde fenomeen. In het katholiek onderwijs is het aantal “moslims” moeilijker “vatbaar” omdat dit net maar één godsdienst aanbiedt. Zedenleer blijft in Antwerpen (waar aangeboden) goed scoren. Interessant detail: door de instroom van migranten uit bijvoorbeeld Polen wint ook het katholicisme aan enige populariteit.

Het aantal aanvragen voor vrijstelling - hoewel nog steeds gering - valt de laatste jaren op. Het systeem van vrijstelling is er voornamelijk gekomen voor de getuigen van Jehova". Ondertussen zijn ook andere groepen vrijstellingen gaan aanvragen. Deze vrijstellingen vervullen zowat de functie van “barometer”. Initieel was er geen echte vrijstellingsregeling (versta hieronder de vrijheid om niet te moeten kiezen voor een optie godsdienst / zedenleer) voorzien (tenzij men zoals hiervoor aangehaald de cursus niet – confessionele zedenleer als alternatief wil zien). Daarnaast zijn er ook nog de leerlingen die zich inschrijven voor de cursus cultuurbeschouwing”. Het aantal cursisten, beperkt in aantal, neemt ook hier jaarlijks toe. De invoering van dit vak kon in bepaalde kringen niet echt op veel bijval rekenen. Daar methodescholen dit vak aanbieden werden eerdere denkpistes om binnen het gemeenschapsonderwijs, naast de erkende godsdiensten en niet - confessionele zedenleer, ook "cultuurbeschouwing" aan te bieden, door sommigen gezien als een tactische zet van het gemeenschapsonderwijs om de methodescholen te in de hoek te drummen dan wel gewoonweg over te nemen.

We can … but do we dare…

De discussie moet worden aangegaan. De uitdagingen zijn immers legio. We halen er slechts enkele aan. Er is de toenemende levenbeschouwelijke diversiteit. Er zijn de financiële overwegingen bij uitbreiding van het aantal levensbeschouwelijke vakken. Er is de vaak gehoorde opmerking dat er meer dan ooit nood is aan burgerschapsvorming met het oog op het expliciteren van de grondrechten en het bestrijden van proselitisme. Vaak wordt ook verwezen naar de inhoudelijke vervaging (uitzonderingen niet te na gesproken: leerlingen godsdiensten zijn “wellicht” in staat om een inhoudelijk gesprek te voeren over hun religie, idem dito voor de leerlingen zedenleer; sommigen kunnen “wellicht” verduidelijken waarop hun wereld- en mensbeeld is gestoeld). Er zijn de bedenkingen betreffende de opleiding, de didactische en pedagogische vaardigheden van bepaalde (islam)leerkrachten. Er is de vaststelling dat een levensbeschouwelijke keuze kennis vergt van alle levensbeschouwingen en dat deze keuze het resultaat moet zijn van een gefundeerde, kritische reflectie. Er is de opmerking dat men best overgaat tot het “bevrijden” van de leerlingen die in het katholieke onderwijsnet de facto godsdienst moeten volgen. Er is ook de behoefte om religie en ethiek van elkaar los te koppelen.

Ludo Abicht pleitte enkele jaren geleden al voor het onderzoeken van onze pedagogische projecten. Hij stelde vragen bij het feit dat de historische verworvenheid waardoor de erkende godsdiensten onderwijs mogen organiseren en daarvoor geld krijgen, nooit eens herbeken wordt. Die aanwezigheid van verschillende netten is een luxe en een spelen met overheidsgelden. Ook stelde hij de vraag of dit alles nog wel te verenigen is met het principe van de scheiding kerk en staat. Ook Hervé Hasquin pleit al langer voor het herdenken van het curriculum in het onderwijs.

In Frankrijk is de cursus “filosofie” gemeengoed in het secundair onderwijs en dit sinds de “Premier Empire”. Het vak staat op de lijst van het zogeheten “baccalauréat” beter gekend als het gevreesde Bac.

Laten we ook bij ons de zaak herbekijken en de discussie over de verdere betoelaging van de erediensten en levensbeschouwingen verruimen. Schrap de levensbeschouwelijke vakken in het onderwijs en vervang de vrijgekomen tijd door en een vak “Burgerschapsvorming” en een vak “Filosofie”. Deze keuze lijkt me alvast beter dan het organiseren en betoelagen met overheidsgelden van cursussen in “wonderen” en “onweerlegbare waarheden”.

Alain Vannieuwenburg

Hoofddoekstandpunten Vrijzinnige Vrouwen Oost-Vlaanderen

R.A.P.P.E.L. — 2011-06-21T12:07:23Z

Met de Vrijzinnige Vrouwen O-Vl willen we het liefst een positieve invulling geven aan vrijzinnigheid. Samen met anderen zijn we op zoek naar universele morele waarden zodat mensen met verschillende levensbeschouwelijke overtuigingen zo harmonieus mogelijk kunnen samenleven. Voor dat harmonieus samenleven menen wij dat een strikte scheiding kerk-staat een noodzakelijke voorwaarde is. In een seculiere staat zijn de regels voor elke gezindheid immers dezelfde. Wat met de hoofddoekenkwestie? Toch maar een uitzondering maken omwille van de godsdienstvrijheid? Onze standpunten omtrent de hoofddoek zijn vooral gegroeid uit een bezorgdheid omtrent de seculariteit. Samen met Nina Sankari (Poolse feministe) kunnen we vaststellen dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen de achteruitgang van de seculariteit in een land en de inperking van vrouwenrechten.

Wij zijn voor het hoofddoekenverbod omwille van 14 redenen:

Hoofddoekdraagsters schermen vaak met 'identiteit'. Wij vragen ons af of identiteit compleet kan samenvallen met het dragen van een hoofddoek? Is het burgerschap van een seculiere democratische staat dan geen deel van identiteit? Ieder mens is een mozaïek van identiteiten! Wiens identiteit compleet samenvalt met het dragen van een hoofddoek, hoort ons inziens meer thuis in een slotklooster dan in een dynamisch multicultureel gemeenschapsleven. Trouwens, hoort je haar ook niet tot je identiteit?

De mensen zien alleen de hoofddoek, niet de mens met haar capaciteiten, wordt aangevoerd. Wat wil je? Als iemand met een kruisbeeld van een halve meter om de nek zou rondlopen, zou iedereen ook naar dat kruis kijken, niet naar de persoon die erachter zit. Als Lady Gaga zich tooit als een carnavalspop, wil ze de aandacht trekken. Zoiets heet propaganda. Vrijzinnige Vrouwen brengen respect op voor de moslima, niet voor de propaganda van haar geloof. Uit respect voor andersdenkenden dragen wij bijvoorbeeld geen t-shirt met God is dood op. Levert op de werkvloer of in de schoolomgeving maar nodeloze discussies op. In een steeds groeiende multiculturele staat met uiteenlopende levensbeschouwelijke visies, leidt levensbeschouwelijke propaganda tot botsingen (vb. Europese godsdienstoorlogen, Libanon, Soenniten-Sjiieten,…). Actief pluralisme juichen wij toe, zolang het burgerschap van een individu maar primeert boven de geloofsovertuiging. Geloofsbeleving kan psychologisch waardevol zijn, maar blijft een privéaangelegenheid.

Off the record geven veel moslims toe dat de vrouwen een hoofddoek dragen enkel en alleen om binnen hun gemeenschap gewaardeerd te worden. Wij stellen ons heel wat vragen bij het argument tegen het hoofddoekenverbod, namelijk dat de hoofddoek uit vrije wil wordt gedragen. Hoe vrij is vrije wil als uitsluiting uit de gemeenschap om de hoek wenkt?

Een school wordt betaald met overheidsgeld. Een moskee wordt betaald met overheidsgeld. Mogen vrouwen in minirok in de moskee? We denken het niet. Dan heeft een school ook het volste recht een dresscode op te leggen. Omdat de scheiding kerk-staat niet vroeg genoeg aangeleerd kan worden: geen hoofddoek op school. Zowel leerkrachten als leerlingen dienen zich aan de neutraliteit te houden, zowel in kledij als in gedrag.

Wij zeggen nee tegen het cultuurrelativisme: volgens ons primeren fundamenteel menselijke grondrechten (zelfbeschikking) boven cultuurgebonden gebruiken. Discriminatie op basis van geslacht is verboden, discriminatie op basis van religie is verboden, maar als discriminatie op vrouwen in naam van de religie gebeurt, dan vinden wij dat het geslacht voorrang op de religie moet krijgen, om de eenvoudige reden dat het geslacht van iemand iets is waaraan moeilijk te veranderen valt, en de religie een cultuuruiting is, en dus inwisselbaar.

Het gaat ons niet om het lapje stof, maar om de symboolfunctie die de hoofddoek gekregen heeft. Een symbool van een religie die vrouwenrechten flagrant met de voeten treedt. Islamitische rechtsregels impliceren immers heel vaak (mits regionale verschillen): * dat meisjes uitgehuwelijkt mogen worden door de vader en niet echt een eigen keuze hebben * dat maagdelijkheid van meisjes een erezaak is (terwijl een jeugd met seksueel experimenteren een veel grotere garantie op evenwichtige volwassenheid biedt) * dat kindhuwelijken kunnen (kindbruidjes krijgen vaak inwendige letsels, om nog te zwijgen van de psychische letsels) * dat vaders, broers, ooms erewraak mogen nemen, en dus eigen dochter, zus, nicht mogen vermoorden * dat vrouwen gestenigd mogen worden of zweepslagen krijgen bij overspel * dat genitale verminking een te respecteren traditie is * dat vrouwen niet gezien mogen worden door een vreemde man, al is het een dokter * dat mannen vier vrouwen mogen hebben en vrouwen slechts een man * dat mannen van hun vrouw mogen scheiden en niet vice versa * dat de getuigenis van een vrouw voor een rechtbank slechts als een halve getuigenis telt Met het symbool van een religie die de minderwaardigheid van de vrouw blijft uitdragen, hebben wij zeer veel moeite.

We zien in een hoofddoek dus een dresscode die staat voor patriarchale dominantie. Als we het in een historische context plaatsen, dan zien we dat de hoofddoek thuishoort in dezelfde rij vrijheidsbeperkende maatregelen als harem, overspel als misdaad, cultiveren van maagdelijkheid, de vrouw binnen houden, die in het ontluikende patriarchale systeem ontstonden. Patriarchale krachten hebben altijd van de gangbare godsdienst misbruik gemaakt om zich te bestendigen. Historische terugblik: overgang naar patriarchale gemeenschapsstructuur. Langzaamaan verliest de vrouw haar economische onafhankelijkheid (verzamelen, kleinschalige akkerbouw). Mannen die tot de elite behoren, nemen meerdere vrouwen als ze het zich kunnen veroorloven. Vrouwen worden weggehouden van het productieve en sociale leven en komen meer en meer aan de haard terecht. Geringere spierkracht ligt aan de basis, maar ook het privaat bezit (jagers-verzamelaars bezitten niets, door landbouw werd men eigenaar van lapje grond en gedomesticeerd vee). Dat zal namelijk geërfd worden. Om zeker te zijn dat zijn kinderen van hem waren, moest hij vrouw thuishouden en controleren, ‘bezitten'. Vrijheidsbeperkingen (voetbinden, sluier, besnijdenis, cultiveren van maagdelijkheid, het binnen houden, harem, een nieuwe misdaad die alleen vrouwen kunnen begaan: overspel, later ook het verbod op geboortebeperking) zijn het gevolg.

We erkennen dat het westen in de koloniale tijden plat opportunistisch was en nog altijd moeite heeft om de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens toe te passen buiten het eigen gebied. Tijdens de kolonisatie was de conservatieve patriarchale levenswijze het laatste toevluchtsoord voor de identiteit van het onderdrukte volk. Een levenswijze die door de islam werd gelegitimeerd en regelrecht tegenover het liberale gedachtegoed van de bezetter ging staan. De hoofddoek werd het symbool tegen de bezetter. Het imperialistisch schuldbesef mag ons echter niet blind maken voor het feit dat de hoofddoek niet enkel een cultureel symbool is, maar evenzeer een uiting van patriarchale dominantie.

Als de moslimvrouwen, die van oudsher de identiteitssymboliek dragen, deze plots zouden weigeren, is er gevaar voor het verbrokkelen van die identiteit. Helaas staat het bewaren van die identiteit gelijk met het bewaren van een androcentrische maatschappij. Wanneer gaan gesluierde vrouwen inzien dat ze gemanipuleerd worden door een androcentrisch gedachtegoed? Dat ‘in naam van Allah' het perfecte alibi voor misogynie is?

Het islamisme (politieke islam, fundamentalistisch) borduurt nu verder op de grote angst voor het wegvallen van een eigen identiteit. De religie is de pijler van de identiteit en de gesluierde vrouw de garantie ervoor. De hoofddoek wordt door het islamisme gepropageerd! Uit hun trukendoos komt ook het islamitisch feminisme. Een charmante moslimbroeder als Tariq Ramadan verkoopt het als een zoet gebakje.

Volgens een rapport van de United Nations Development Programm uit 2002 blijkt dat de slechte positie van vrouwen één van drie fundamentele sociaal economische gebreken in de Arabische landen vormt. De onderzoekers hadden allemaal een Arabische afkomst. In alle Arabische landen vormt de islam de overheersende godsdienst. De islam is de enige godsdienst die de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens niet erkent. Alle andere godsdiensten wel! De islamitische landen (57) kwamen in 1990 in Cairo met een afzonderlijke Islamitische Mensenrechten Verklaring voor de dag. Geen enkel artikel van de Universele Verklaring mag tegenstrijdig zijn met de sharia. We denken dat het schrappen van alle voorschriften die vrouwen inperken, de sociaal economische ontwikkeling een fikse duw in de rug zal geven. Dat de hele problematiek meer een sociaal economische kwestie dan een culturele is, versterkt ons alleen maar in onze overtuiging om de vrouwen aan te moedigen te emanciperen, te beginnen met het afgooien van het juk van de religie.

Zijn we paternalistisch door voor het hoofddoekenverbod te zijn? Er zijn vrouwen die gevochten hebben en nog dagelijks vechten om de hoofddoek niet te moeten dragen. Het is helemaal geen wij - zij verhaal. We willen de hand reiken aan de vele vrouwen die vechten voor gelijke rechten en kansen hier bij ons, maar ook in de Magreb, het Nabije, Midden en Verre Oosten. Het viel trouwens op dat in de Jasmijnrevolutie en Egyptische revolutie veel vrouwen te zien waren en dat ‘Allah' niet voorkwam in de gescandeerde termen. Wel vrijheid, werk, democratie, GELIJKHEID. Als iemand paternalistisch is, is het degene die zich baseert op een gedateerd boek als de koran, waarin de gelijke rechten man - vrouw van tafel geveegd worden en de mannelijke sekse als superieur voorgesteld wordt.

We hopen dat het huidige gefossiliseerde denken van de fundamentalisten in de geschiedenis van de islam een randverschijnsel zal blijken. We refereren graag aan tijden waarin de islam een veel toleranter karakter droeg: zowel in het Abbasidische als in het Andalusische moslimrijk. En helemaal aan het begin de 20ste eeuw vroeg Kacem Amin, een bekende Egyptische intellectueel, zich af waarom men niet aan de mannen vroeg om hun gezicht te verbergen voor de blik van vrouwen als ze zo bang waren hen te verleiden? En de Tunesische korangeleerde Tahar Haddad vergeleek in 1931 de hoofddoek met een muilband die men de honden omdoet om te verhinderen dat ze bijten.

Waarom zou Allah in zijn alwetendheid de Arabische, Perzische, Turkse, Pakistaanse, Afghaanse, Indische, Indonesische… vrouwen zo'n prachtig haar gegeven hebben als het toch maar was om het te bedekken?

Om al deze redenen menen wij dat bij openbare instellingen de regelgeving duidelijk moet zijn: geen hoofddoek, bij private instellingen zouden wij willen aanbevelen de neutraliteit te waarborgen en de religieuze uitingen tot een strikt minimum te beperken.

We hebben ons laten inspireren door Sophie Bessis, Nahed Selim, Nina Sankari, Djemila Benhabib, Wassyla Tamzali, Joumana Hadad, Amin Maalouf, en anderen.

Katrien Van Hecke voor Vrijzinnige Vrouwen O-Vl

http://vrijzinnige-vrouwen-ovl.blog...

Ann Brusseel stelt schoolvakanties op basis van religie in vraag

R.A.P.P.E.L. — 2011-01-21T12:25:00Z

Naar aanleiding van een discussie over de regeling van verlofdagen voor moslimleerlingen vraagt Ann Brusseel een ruimer debat over de vakantieregeling in ons onderwijs.

Momenteel is het zo dat leerlingen op bepaalde religieuze feestdagen gewettigd afwezig kunnen zijn. Het gaat om feestdagen van de godsdiensten die erkend zijn door de Belgische grondwet. Dat zijn de katholieke, de orthodoxe, de protestantse, de anglicaanse, de joodse en de islamitische godsdienst. Voor de katholieke, protestantse en anglicaanse leerlingen vallen deze samen met de vakantieperiodes, voor de andere erkende religies gaat het om extra verlofdagen.

Ann Brusseel: “We leven in een multiculturele samenleving waar we steeds meer geconfronteerd worden met diversiteit. Elke groep wil thuisblijven op de eigen religieuze feestdagen, getuige hiervan de vraag van de rondetafels voor de interculturaliteit. Een neutrale overheid moet een rationele vakantieregeling uitwerken in functie van de nood aan rust van de leerlingen. Nu schuiven vakanties mee met de religieuze kalender(s), terwijl kinderen om de zoveel weken echt behoefte hebben aan een pauze. Ik vind dan ook dat het tijd wordt dat we hierover een open debat durven aangaan.”

“Ten tweede moeten we ons de vraag stellen of dit in het belang is van de kinderen. Allochtone kinderen hebben nu al meer te maken met schoolse problemen zoals leerachterstand, zittenblijven, schooluitval. Is het dan niet onze taak om ervoor te zorgen dat zij zo min mogelijk lesdagen missen om welke reden dan ook?”, aldus Ann Brusseel.

Ann Brusseel – Vlaams volksvertegenwoordiger

De politieke wereld heeft schrik om te zeggen waar het op staat!

R.A.P.P.E.L. — 2011-01-02T18:36:11Z

Interview van Ann Brusseel over ver de seculiere staat, integratie, emancipatie, de zogenaamde redelijke eisen van de "interculturele dialoog" en het RAPPEL (actienetwerk voor de scheiding tussen Geloof en Staat).

Lees hier het volledige artikel zoals gepubliceerd in Le Vif L'Express van 17 december 2010

Le prix des religions et de la laïcité

R.A.P.P.E.L. — 2011-01-02T18:31:08Z

450 millions par an pour les religions et la laïcité! Est-ce bien raisonnable?

La Constitution belge a établi le principe du financement public des religions et de la laïcité.

L'Etat paie les salaires des prêtres, des pasteurs, des rabbins, des imams et des délégués laïques. Les communes et les provinces financent l'entretien et le fonctionnement des lieux de culte et des services laïques. Total: 450.000.000€ par an!

Ce système est en vigueur depuis 1831.
Faut-il le maintenir? Le réformer? L'abroger?

Pour en débattre ce soir, nous avons invité les auteurs de l'ouvrage Le financement public des religions et de la laïcité en Belgique, Caroline SÄGESSER (Doctorante au Centre interdisciplinaire d'étude des religions et de la laïcité ) et Jean-Philippe SCHREIBER (Directeur du Centre interdisciplinaire d'étude des religions et de la laïcité et Maître de recherches au FNRS).

Ainsi que des acteurs de terrain:
Abbé Eric de Beukelaer (ancien porte-parole des évêques de Belgique),
Anne Fivé (directrice du Centre d'Action Laïc),
Nadia Geerts (initiatrice du Réseau d'Action pour la Promotion d'un État Laïque)
Philippe Markiewicz (Président de la Communauté Israélite de Bruxelles).
Modérateur : GUY HAARSCHER (philosophe, professeur à l'ULB)

PAF 8.00 €, Membres 6.00 €, Etudiants/Chômeurs 3.00 €
Où : CCLJ
Quand : 19/01/2011 à 20:30
Informations et réservations : 02/543.02.70 ou info@cclj.be

NEEN aan de culturele differentiatiepolitiek verdedigd door de Interculturele Rondetafels

R.A.P.P.E.L. — 2011-01-02T17:56:18Z

PETITIE

Zonder enige verrassing hebben de Interculturele Rondetafels een lijvig verslag geproduceerd dat wat betreft het beleid over de verscheidenheid van geloofsovertuigingen duidelijk de multiculturele en differentiatieaanpak privilegieert. In de inleiding wordt onomwonden gesteld dat de drie fundamentele principes van een democratische samenleving, met name de gelijkheid van de burgers, de strijd tegen racisme en vreemdelingenhaat en de gelijkheid van man en vrouw “immers niet absoluut zijn, ze bestaan samen met andere principes, wat soms de noodzaak met zich meebrengt om een evenwicht te vinden.”

Wij zeggen NEEN tegen het cultuurrelativisme:
NEEN tegen de toelating van religieuze tekens op school vanaf het vierde middelbaar. Het weigeren van de religieuze inmenging in het onderwijs moet gelden voor het leerplichtonderwijs dat van overheidswege gefinancierd of gesubsidieerd wordt.
NEEN tegen het invoeren van gedifferentieerde feestdagen voor leerlingen in functie van hun religieuze overtuiging: de schoolkalender moet voor iedereen dezelfde zijn.
NEEN tegen het voorstel van de “symbolische compensatie voor de onderwijsinstellingen die erin slagen hun lerarenkorps op een significante manier te diversifiëren”. In eerste instantie moet met de competenties rekening gehouden worden voor de aanstelling van leerkrachten.
NEEN tegen de veralgemeende toelating van het dragen van levensbeschouwelijke tekens voor wie een openbaar ambt bekleedt, met uitzondering van de functies binnen de Koninklijke Krijgsmacht, Justitie en de politie. Alle vertegenwoordigers van de overheid dienen neutraal op te treden wanneer ze hun ambt uitoefenen.
NEEN tegen de ‘redelijke aanpassingen' die erin bestaan een toename van legitimiteit toe te kennen aan zogenaamd religieuze eisen, soms ten koste van fundamentele principes zoals de gelijkheid van man en vrouw of de gelijkheid onder burgers.
NEEN tegen de differentiatiepolitiek die de fundamentele verworvenheden van de moderne democratieën relativeert.

We zeggen JA voor de seculiere staat, voor de gelijkheid van allen en voor de bestrijding van elke vorm van discriminatie:
JA voor de vrije meningsuiting van overtuigingen, religieuze en andere, voor zover ze geen inbreuk vormen op de vrijheid van een ander. In een democratie is geen enkel recht absoluut, rechten worden allemaal begrensd door andere fundamentele rechten.
JA voor het verbod op levensbeschouwelijke tekens in het volledig leerplichtonderwijs dat gefinancierd of gesubsidieerd wordt door de overheid, en voor elkeen die een openbaar ambt vervult.
JA voor een schoolkalender die volkomen identiek is voor allen en vrij van religieuze vakantiedagen.
JA voor het vervangen van de lessen zedenleer en godsdienst door een gemeenschappelijk verplicht vak waar alle leerlingen verzameld worden voor één essentieel project: van elkeen een vrije en verantwoordelijke burger maken met een autonome reflex en een kritische geest.
JA voor de invoering van het beginsel van de seculiere staat in de Belgische Grondwet en in de beschikkingen van de federale entiteiten, teneinde een neutrale institutionele ruimte te garanderen, beschermd tegen religieuze inmenging.
JA voor het vastleggen van een gemeenschappelijke basis van niet onderhandelbare waarden en principes, waaronder de gelijkheid van rechten en plichten van elkeen, los van geslacht, etnische afkomst of geloofsovertuiging.

De petitie ondertekenen.

Voile dans l'enseignement: Le R.A.P.P.E.L. se réjouit de la décision du Conseil d'Etat

R.A.P.P.E.L. — 2010-12-24T18:18:00Z

Le R.A.P.P.E.L. a pris connaissance avec satisfaction de la confirmation par le Conseil d'Etat de la légalité du règlement communal adopté en mars dernier par la Ville de Charleroi et interdisant aux enseignants d'arborer leurs convictions religieuses devant leurs élèves.

Le R.A.P.P.E.L. prend acte de ce que le Conseil d'Etat a qualifié le port du voile de « source de division entre les différentes conceptions religieuses et philosophiques, y compris dans sa dimension sociale plus spécialement en ce qui concerne la place des femmes dans la société ».

Dans son arrêt, le Conseil d'Etat a également invoqué le principe de neutralité, impliquant que l'on puisse « attendre des agents des pouvoirs publics que, dans l'exercice de leurs fonctions, ils observent strictement, à l'égard des citoyens, les principes de neutralité et d'égalité des usagers ». Le R.A.P.P.E.L. se réjouit que, ce faisant, le Conseil d'Etat semble considérer que la neutralité d'apparence concerne tous les agents des pouvoirs publics, et pas seulement les enseignants, et souligne que cet arrêt est le résultat de délibérations en chambres réunies, francophone et néerlandophone.

Yvan Biefnot
Sophie François
Nadia Geerts
Michèle Peyrat
Georges Verzin
Willy Wolsztajn

Assises contre l'islamisation : La laïcité, cache-sexe de la haine anti-musulmane

R.A.P.P.E.L. — 2010-12-24T18:17:00Z

Les résolutions issues des « Assises contre l'islamisation » (Manifeste de Paris du 18 décembre 2010) confirment ce que tout démocrate pressentait depuis longtemps : même si certains des orateurs se revendiquent de la laïcité – d'autres étant clairement des défenseurs d'un Occident chrétien -, ce n'est pas du tout la laïcité qu'il s'agissait de promouvoir, mais le rejet d'un islam conçu de manière monolithique comme « la » menace.

Ainsi, c'est contre « toute avancée de l'islam sur le sol de l'Europe » que les signataires de ce manifeste s'insurgent, au nom de leur « attachement à notre civilisation plurimillénaire, à ses valeurs et à ses traditions » ; contre le « totalitarisme islamique, sexiste et homophobe, qui cherche, par la démographie et l'intimidation, à faire disparaître une civilisation humaniste ». Car à lire le manifeste cosigné par 32 partenaires, l'islam est essentiellement totalitaire.

Le R.A.P.P.E.L. condamne sans réserve cette doctrine fallacieuse et délétère qui fait de tout musulman un coupable, amalgamant ainsi une majorité de musulmans respectueux de la démocratie et des principes d'un Etat de droit à une minorité de fondamentalistes agissants. Toute religion, quelle qu'elle soit, comporte ses fanatiques, ses fous de Dieu. La laïcité constitue un rempart nécessaire contre ceux-là, qui prétendent imposer leur loi au nom de leur foi.

Le R.A.P.P.E.L. insiste sur la nécessité de lutter, avec la même énergie et la même intransigeance, à la fois contre ceux qui gangrènent la société au nom d'une foi transformée en instrument politique et ceux qui le font au nom d'une identité nationale fondée sur le rejet de l'autre.

Philipp Bekaert
Farouk Boustami
Sophie François
Nadia Geerts
André Nayer
Michèle Peyrat
Philippe Schwarzenberger
Larissa Van Halst
Georges Verzin
Willy Wolsztajn

Persbericht R.A.P.P.E.L. – Actienetwerk voor de scheiding tussen geloof en Staat

R.A.P.P.E.L. — 2010-12-22T18:00:00Z

Gisteren werd met een persconferentie de aftrap gegeven voor de Nederlandstalige vleugel van het R.A.P.P.E.L. (Réseau d'Action pour la Promotion d'un Etat laïque), dit actienetwerk werd in 2007 opgericht door Nadia Geerts, Chemsi Cheref-Khan en Pierre Efratas. R.A.P.P.E.L. is een pluralistische burgerbeweging die ijvert voor een neutrale publieke sfeer. Dit is dus geen zaak van mensen die tegen godsdiensten gekant zijn, maar van burgers van diverse achtergrond die zich engageren voor een open samenleving waarin niet verschillen tussen mensen benadrukt worden, maar waarin de universele waarden centraal staan.

In Franstalig België heeft R.A.P.P.E.L. het debat rond de positie van godsdienst en religie in de samenleving sterk aangezwengeld. Sinds enkele maanden hebben ook Vlamingen en Nederlandstalige Brusselaars zich verenigd om in het Nederlandstalig landsgedeelte het pad te effenen voor een seculiere Staat. R.A.P.P.E.L. streeft naar een meer coherente wetgeving inzake religieuze eisen en eist een herziening van de financiering van de erediensten. Daarom vragen wij dat het beginsel van scheiding van Staat en geloof zou opgenomen worden in de Belgische Grondwet en in de wettelijke beschikkingen van de federale entiteiten.

R.A.P.P.E.L. heeft recentelijk een standpunt ingenomen tegen de culturele differentiatiepolitiek van het verslagcomité van de Rondetafels van de Interculturaliteit verdedigd werd. De petitie die hieromtrent gelanceerd werd door ons actienetwerk, verzamelde reeds meer dan 3500 handtekeningen. Deze petitie zal binnenkort beschikbaar zijn in het Nederlands.

Het Nederlandstaligen en Franstaligen werken samen aan dezelfde doelstellingen maar zullen ook afzonderlijk acties organiseren. Onze opinies, petities en acties worden uiteengezet op de site www.le-rappel.be.

Wanneer het geloof inciviek gedrag wordt

R.A.P.P.E.L. — 2010-11-22T12:07:00Z

Het is het voorrecht en grenzeloos genoegen van de geëmancipeerde mens om elk vraagstuk in volle vrijheid te kunnen onderzoeken. Dat maakt de opdracht daarom niet makkelijker. Integendeel, het is de gekende ervaring van eenieder dat geen enkel filosofisch probleem bij nader inzien vrij blijft van complexiteit. De voorbije drie bijdragen in deze rubriek hebben dit bewezen. Telkens ging het om een moeilijke evenwichtsoefening van de vrijzinnige. In zijn fundamenteel streven naar tolerantie, inclusief denken en het zoeken naar waarheid stuit deze op de vraag welke houding aan te nemen tegenover vormen van dogmatisch denken en met name religie. Er wordt gewaarschuwd voor al te strenge religiekritiek, er wordt gepleit voor dialoog, een andere maakt een onderscheid tussen aanvallen op de gelovige en aanvallen op de ideeën van de gelovige en verdedigt het recht op dat laatste. Ik wil de vraag stellen of religiekritiek voor de vrijzinnige niet alleen een recht maar ook een plicht is.

Het cultuur- en waardenrelativisme haakt stilaan af. Het a priori op gelijke hoogte stellen van alle opvattingen en waarden, ook irrationele, is onzalig en zorgt voor status quo. Dynamiek en vooruitgang zijn inherent aan een democratische samenleving. Polemiek (woord en wederwoord) en dialectiek (these en antithese) zijn daarbij essentieel. De schroom voor kritiek op en confrontatie met andere ideeën is daarom ongerechtvaardigd. Maar het gaat verder. Het postmoderne waardenrelativisme is als de dood voor het Grote Gelijk. Het probleem dat zich stelt, is fundamenteel terug te voeren tot de vraag of waarheid als absolute categorie kan bestaan. In zijn religiekritiek bijvoorbeeld is de vrijzinnige bang van absolutistisch denken en de exclusie van godsdienstige denkbeelden. Nochtans, is het niet zo dat absolute waarheden bestaan? Bestaan goed en fout? Het antwoord is ja. De categorische imperatief van Kant bestaat! Schending van de fysieke integriteit van de medemens is fout, racisme en discriminatie van de medemens zijn fout en roepen algemene verontwaardiging op. Niet het private racistische denken is verboden want de vrijheid van denken is een universeel mensenrecht, maar wel het racistisch handelen is fout. Waarom dan is de vrijzinnige beducht voor de kwalificatie fout als het om religie gaat? Al meer dan 200 jaar immers is het debat op basis van de rede de motor van de vooruitgang in een democratische rechtsstaat. De brandstof voor die motor is het redelijke argument op basis van vrij onderzoek en de wetenschappelijke kenmethode. Het geloof in de mythe van het bestaan van goden, goddelijke openbaringen en religieuze dogma's horen niet thuis in een intellectueel eerlijk debat en dus ook niet in een democratische besluitvorming. Democratie is niet louter gelijkberechtiging en proportionele vertegenwoordiging van alle ideeën. Zonder de waakhond Ratio krijgen onzalige opvattingen daarin vroeg of laat vrij spel.

Er is in wezen geen verschil tussen geloof en bijgeloof. Allebei hebben ze geen rationele en wetenschappelijke basis en allebei zijn ze vaak het product van de mythe. Religie is fout. In een recent essay voor de denktank Liberales roept Floris van den Berg op te “stoppen met religies te respecteren” dat volgens hem “veel intolerantie en onzin toedekt.” We zouden er “zonder totalitaire middelen te gebruiken actief moeten naar streven om van religie af te komen.” Moeten we dan niet alleen het fundamentalistische geloof bestrijden maar ook afzien van levensbeschouwelijke dialoog met “gematigde” gelovigen? Ja, want religie is fout. We sluiten ook geen compromissen met kleine criminelen om van de zware criminaliteit af te geraken. We gedogen geen “gematigde” racisten om het rabiate racisme uit te roeien. De Amerikaanse historicus Sam Harris wijst er terecht op dat niet het kleine aantal fundamentalisten een gevaar vormt maar wel de grote groep “gematigde” gelovigen die een voedingsbodem in stand houden voor irrationalisme en voor het obscurantisme van die eersten. Die Nieuwe Atheïsten (C. Hitchens, R. Dawkins, S. Harris en vele anderen) zijn onvermoeibaar en zeer overtuigend in hun inspanningen om de onmetelijke menselijke en maatschappelijke schade die religie aanricht, aan te tonen. Die schade mag bewezen geacht worden.

Het is niet de vrijzinnige humanist die bang hoeft te zijn voor de exclusie van gelovigen. Immers, het zijn de gelovigen die zichzelf buitenspel zetten door hun beroep op mythe en dogma. Het irrationele geloof in het bestaan van goden en hun openbaringen is een mensenrecht dat de maatschappij geeft aan het individu. Vrijheid van denken, meningsuiting en vereniging is een recht. De eis die het gelovige individu stelt op het vlak van maatschappelijke ordening is een onrecht. Of hoe het geloof kan leiden tot inciviek gedrag.